جایگاه عربستان در زمینه داده‌ها و هوش مصنوعی

به گزارش کارگروه فناوری اطلاعات سایبربان؛ طبق آخرین گزارش بانک جهانی، عربستان سعودی به عنوان یکی از 10 کشور برتر جهان در زمینه سرمایه‌گذاری خصوصی در حوزه هوش مصنوعی ظهور کرد.

گزارش توسعه جهانی گروه بانک جهانی در سال 2026 با عنوان «نوید هوش مصنوعی»، جایگاه رو به رشد عربستان را در چشم‌انداز جهانی هوش مصنوعی برجسته کرد. در این گزارش آمده است:

«عربستان به مقصدی جذاب برای استعدادهای هوش مصنوعی و الگویی برای ادغام داده‌های دولتی تبدیل شده است.»

این شناخت بین‌المللی نشان دهنده حمایت و توانمندسازی رهبری ریاض از طریق یک رویکرد ملی یکپارچه است که توسط چشم‌انداز 2030 عربستان برای ایجاد اقتصادی مبتنی بر داده، محاسبات و نوآوری و تقویت جایگاه عربستان در شکل‌دهی به آینده هوش مصنوعی ایجاد شده است.

گزارش اخیراً منتشر شده، اولین ارزیابی جامع بانک جهانی از تأثیر هوش مصنوعی بر اقتصادهای در حال توسعه، فرصت‌هایی که برای افراد، شرکت‌ها و دولت‌ها ایجاد می‌کند و الزامات مورد نیاز برای به حداکثر رساندن تأثیر توسعه‌ای آن در عین مدیریت خطرات مرتبط است.

این گزارش حول سه بُعد کلیدی ساختار یافته است که تأثیر هوش مصنوعی بر توسعه را شکل می‌دهد: قابلیت‌ها، که از طریق آن هوش مصنوعی می‌تواند دسترسی به تخصص را گسترش داده و از تصمیم‌گیری پشتیبانی کند؛ تمرکز، ناشی از تولید مدل‌های پیشرفته، تراشه‌ها و مراکز داده که در تعداد محدودی از کشورها و شرکت‌ها متمرکز شده‌اند؛ و مکمل‌هایی، از جمله زیرساخت‌ها، داده‌ها، مهارت‌ها و نهادها.

گزارش فوق از طریق این ابعاد، مسیری پیشرو را ترسیم می‌کند که با اتخاذ ابزارهای موجود آغاز می‌شود، به سمت تطبیق آنها با زبان‌ها، داده‌ها، نهادها و نیازهای محلی حرکت می‌کند و در نهایت به سمت توسعه فناوری‌های پیشرفته و زیرساخت‌هایی که آنها را قادر می‌سازد، پیش می‌رود.

طبق این گزارش، بهره‌برداری از مزایای هوش مصنوعی نه تنها به داشتن بزرگ‌ترین مدل‌ها، بلکه به ایجاد یک اکوسیستم به هم پیوسته شامل اتصال، محاسبات، داده‌ها، مهارت‌ها و نهادها نیز بستگی دارد. این گزارش خاطرنشان کرد که راه‌حل‌های متناسب با زمینه‌های محلی می‌توانند دسترسی به تخصص را گسترش دهند، بهره‌وری را افزایش دهند، خدمات عمومی را بهبود بخشند و از رشد اقتصادی حمایت کنند.

در بخش تمرکز، که تمرکز زیرساخت‌های پیشرفته هوش مصنوعی و سرمایه‌گذاری‌های مرتبط را بررسی می‌کند، عربستان مشوق‌های مالیاتی را با مناطق ویژه اقتصادی ترکیب می‌کند تا سرمایه‌گذاری در مراکز داده را جذب و ظرفیت محاسباتی را ایجاد کند. این رویکرد ملی، جذب سرمایه را با توسعه یک اکوسیستم گسترده‌تر شامل استعدادها، استارت‌آپ‌ها، انرژی و زیرساخت‌های مورد نیاز برای پشتیبانی از رشد برنامه‌های هوش مصنوعی مرتبط می‌کند.

این تقدیر با رشد سریع زیرساخت دیجیتال عربستان همسو است. ظرفیت مراکز داده از ۶۸ مگاوات در سال ۲۰۲۱ به ۴۴۰ مگاوات در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت و سپس در سه ماهه اول سال ۲۰۲۶ به ۴۶۷ مگاوات رسید که نشان‌دهنده افزایش بیش از ۶ درصدی از ابتدای سال و تقریباً 7 برابر شدن در مقایسه با سال ۲۰۲۱ است. پوشش شبکه ۴G و ۵G تا پایان سال ۲۰۲۵ به ۹۹ درصد رسید، در حالی که میانگین سرعت اینترنت به ۲۱۶ مگابیت در ثانیه رسید که عوامل کلیدی برای گسترش خدمات ابری و برنامه‌های هوش مصنوعی را فراهم می‌کند.

در بخش قابلیت‌ها، این گزارش بر توانایی عربستان در جذب استعدادهای تخصصی تأکید و خاطرنشان کرد که در سال گذشته این کشور در کنار لوکزامبورگ، استرالیا و سوئیس، در میان اقتصادهایی با بالاترین میزان خالص ورود متخصصان هوش مصنوعی به ازای هر ۱۰۰۰۰ عضو لینکدین قرار داشته است. عربستان همچنین در همان سال، جریان خالص ۳.۰۸ نفر را در میان نویسندگان و نوآوران برجسته هوش مصنوعی ثبت کرده که نشان‌دهنده جذابیت روزافزون اکوسیستم فناوری عربستان برای استعدادهای بسیار تخصصی است.

این شتاب با رشد مداوم در پایگاه ملی استعدادهای پادشاهی همراه است. نیروی کار فناوری عربستان سعودی به تقریباً 426 هزار نفر افزایش یافته که نشان‌دهنده رشد تجمعی ۱۸۶.۶ درصدی در مقایسه با سال ۲۰۱۸ است که 150 هزار نفر بود. مشارکت زنان در حرفه‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات نیز به ۳۵ درصد افزایش یافته که باعث گسترش مجموعه استعدادهای عربستان و تقویت تنوع قابلیت‌هایی شده که از اقتصادی مبتنی بر فناوری و نوآوری پشتیبانی می‌کند.

در بخش مکمل‌ها، این گزارش تجربه عربستان را به عنوان الگویی برای ایجاد زیرساخت داده‌های عمومی ارائه می‌دهد. این گزارش پلتفرمی را که توسط سازمان داده‌ها و هوش مصنوعی عربستان (SDAIA) اداره می‌شود، برجسته می‌کند که امکان ادغام داده‌ها را در بیش از ۶۰ نهاد دولتی فراهم می‌کند و در عین حال به داده‌ها اجازه می‌دهد تا در سیستم‌های مربوطه خود باقی بمانند. این گزارش این تجربه را به عنوان الگویی برای تبادل ساختاریافته داده‌ها ارائه می‌دهد که نهادهای دولتی را قادر می‌سازد تا برنامه‌های کاربردی مؤثرتری را توسعه دهند و در عین حال حاکمیت، اعتماد و حفاظت از داده‌ها را تقویت کنند.

این پیشرفت بر دستاوردهای گسترده‌تر در اقتصاد دیجیتال استوار است که سهم آن به ۱۶ درصد از تولید ناخالص داخلی افزایش یافته است، در حالی که بازار ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال ۲۰۲۵ به ۱۹۹ میلیارد ریال رسید.

عربستان همچنین در شاخص بلوغ فناوری اطلاعات ۲۰۲۵ گروه بانک جهانی، رتبه دوم جهانی را کسب کرد. تهیه این گزارش همچنین نشان دهنده حضور این کشور در گفتگوی بین‌المللی در مورد سیاست هوش مصنوعی است. هیئت مشاوره سطح بالای این گزارش شامل عبدالله السواحه (Abdullah Alswaha)، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات عربستان، بود. تیم گزارش همچنین از جلسات مشاوره‌ای با حضور مرکز رقابت و تجارت عربستان سعودی و مرکز دانش WBG-عربستان سعودی، در کنار دولت ملی، بخش خصوصی و نهادهای تحقیقاتی که تخصص خود را در زمینه داده، مخابرات، محاسبات و نوآوری ارائه دادند، بهره‌مند شد.

انتشار این گزارش پس از تصویب کابینه، در جلسه‌ای به ریاست ولیعهد و نخست وزیر محمد بن سلمان، در 10 مارس 2026، برای تعیین سال 2026 به عنوان «سال هوش مصنوعی» در عربستان سعودی، اهمیت ویژه‌ای دارد و بر تمرکز ملی ریاض بر فناوری‌های آینده و نقش آنها در پیشبرد توسعه، نوآوری و رقابت‌پذیری تأکید می‌کند.

یافته‌های برجسته شده در گزارش بانک جهانی تأیید کرد که عربستان سعودی در حال پیشبرد رویکردی یکپارچه در عصر هوشمند است و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، محاسبات و داده‌ها، توسعه استعدادها، محیط نظارتی و کاربرد گسترده فناوری در اقتصاد و خدمات عمومی را گرد هم می‌آورد. این رویکرد، موقعیت پادشاهی را به عنوان یک قطب جهانی برای داده‌ها و هوش مصنوعی تقویت می‌کند و از اهداف چشم‌انداز 2030 عربستان سعودی پشتیبانی می‌کند.