در ایران تنها اهرم کلیدی حکمرانی در فضای مجازی فیلترینگ است
به گزارش کارگروه بین الملل سایبربان ، پنجاه و هشتمین جلسه از سلسله نشستهای نقد و اندیشه با موضوع «حکمرانی در فضای مجازی» با حضور «روحالله هنرور» استاد مدعو دانشکده مدیریت دانشگاه صنعتی شریف و «محمدرضا رسولی» عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت برگزار شد.
ایران میتواند الگوی چهارم حکمرانی در فضای مجازی را داشته باشد
در ابتدای این نشست روحالله هنرور با اشاره به اینکه مساله حکمرانی در فضای مجازی موضوعی است که در ایران در مورد آن زیاد صحبت شده ولی فهمیده نشده است، گفت: علت این است که شیوه های مختلفی که برای کنترل فضای مجازی میتواند وجود داشته باشد در کشور ما شناخته شده نیست و مهمترین مساله در عرصه حکمرانی فضای مجازی این است که دولت ها بتوانند سیاست ها و منافع خود را مطابق با مبانی ارزشی و اجتماعی که دارند در این فضا حاکم کنند.
وی با تأکید بر اینکه در حال حاضر سه الگوی حکمرانی در دنیا اجرا می شود، افزود: الگوی چینی که مبتنی بر اولویت نظر دولت در عرصه های مختلف است. الگوی اروپایی که مبتنی بر حفاظت از حقوق انسان ها و حقوق بشر و جلوگیری از انحصار و قدرت یافتن شرکتهای خیلی بزرگ و سوم مدل آمریکایی که همیشه بوده و ما میتوانیم در کشور یک الگوی چهارم را توسعه دهیم.
محمدرضا رسولی عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت نیز درباره مفهوم حکمرانی در فضای مجازی گفت: حکمرانی باید در لایه حاکمیت اتفاق بیفتد و هدف این است که ساختارها و مکانیسم های تصمیم سازی که منافع ملی یک کشور را تضمین میکند در این لایه شکل بگیرد.
وی با اشاره به اینکه در حوزه فضای مجازی حمکرانی، به مفهوم استفاده از فرصت های این فضای برای دستیابی به منافع ملی و حاکمیتی است، تصریح کرد: در لایه حکمرانی داده به دنبال آن هستیم که از رویه ای استفاده کنیم که بیشترین بهره را در جهت منافع ملی ببریم و درعینحال از دارایی ها اطلاعاتی و دادههایی که وجود دارد محافظت و استفاده فرصت طلبانه از این فضا را محدود کنیم.
حکمرانی در لایههای زیرساختی راحت تر است
هنرور در ادامه بحث با اشاره به اینکه شبکه اینترنت معماری آزاد دارد و لایه لایه بودن آن امکانی را ایجاد میکند که هر کسی بتواند کاربرد خودش را بر اساس کاربردهایی که دیگران در شبکه ایجاد کرده اند، به وجود آورد، گفت: اولین موردی که دولت ها باید به آن فکر کنند این است که کدام لایه را میتوانند حکمرانی و کنترل کنند.
استاد مدعو دانشکده مدیریت دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به اینکه بخش عمدهاین لایه ها زیرساخت است، ادامه داد: باید زیرساخت های کافی به وجود بیاوریم که پلتفرمهای پرقدرت بتوانند بر اساس دیتاسنترهایی که در ایران هستند کار کنند و بر آنها اعمال قدرت داشته باشیم و هنوز هم این فرصت برای اپلیکیشن هایی که به تازگی راه افتاده اند فراهم است به شرطی که ما آنها را رصد کنیم.
هنرور با تأکید بر اینکه دو لایه کلیدی زیر ساخت و شبکه ملی اطلاعات ابزار مهمی برای حکمرانی در فضای مجزی است، اظهار کرد: نزدیک به هشت سال است که آمریکایی ها در مورد شبکه ملی اطلاعات ایران داده جمعآوری میکنند و نظر آنها این شبکه بر روی دینامیک اینترنت تاثیر گذار باشد است.
محمدرضا رسولی با اشاره به چارچوب هایی که برای حکم رانی در فضای مجازی وجود دارد باید لایههای زیر ساخت، پلتفرمها و سرویس و لایه کاربران را مبنا قرار دهیم، گفت: باید برای حکمرانی در لایه زیر ساخت سیاست های مشخص داشته باشیم تا دارایی های ارزشمند اطلاعاتی محافظت کنیم ولی باید توجه کنیم که هر چه به لایههای بالاتر می رسیم حکمرانی سخت تر و پیچیده تر می شود و با مخاطرات بیشتری روبرو هستیم.
وی بابیان اینکه مداخله و حکمرانی در لایههای زیرساختی راحت تر است، افزود: هر چه به لایههای بالاتر برویم با کاربران، کسبوکارها و تامین کنندگان اطلاعاتی که به صورت توزیع شده در این فضا تولید محتوا میکنند رو به رو می شویم و حکمرانی در این لایه ها بسیار پیچیده می شود.
رسولی با تأکید بر اینکه در ادبیات حکمرانی با سه مکانیسم ساختاری، رویه ای و رابطه ای روبه رو هستیم گفت: مکانیسم های ساختاری به طور عمده روش هایی هستند که از بالا به پایین بر اساس یک سلسله مراتب تدوین، ابلاغ و اجرا می شود.
وی ادامه داد: حاکمیت بخش عمده زیر ساخت را در دست دارد و ابزارهای سیاستگذاری بر این لایه را در اختیار دارد. اما هر چه بالاتر می رویم کار سخت تر می شود و از مکانیسم های ساختاری به سمت مکانیسم های رویه ای تغییر جهت می دهیم.
عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت با اشاره به اینکه ایجاد استاندارد ملی و یکپارچه سازی رویه ها در لایه پلت فرم چالش جدی وجود دارد، خاطرنشان کرد: در لایههای بالاتر به طور عملی مکانیسم های مداخله، مکانیسم های رابطه ای است و مکانیسم هایی است که محور آن بحث آموزش، فرهنگ سازی، ایجاد همسویی اجتماعی است که بتوانیم بازیگران اجتماعی مختلفی را که از لایههای محتوا و کاربری استفاده میکنند با منافع جمعی ملی همسو و آنها را نسبت به مخاطرات آگاه کنیم و درعینحال از آنها در قبال این مخاطرات محافظت کنیم.
رسولی با اشاره به تعبیر رهبری که فضای مجازی تبدیل به قتلگاه برای عموم جامعه شده است، گفت: این جمله از این موضوع نشات می گیرد که نتوانسته ایم در این حوزه روش های اجتماعی را ایجاد و عموم کاربران را متقاعد کنیم که به نحوی در این فضا رفتار کنند که در جهت منافع بلند مدت کشور باشد. ما در این حوزه ضعف و کار سختی در پیش رو داریم.
وی بابیان اینکه بخش عمدهاین ناکارآمدی به دلیل این است که دانش عینی، عملی و تجربی در این حوزه نداریم، ادامه داد: برای اینکه چنین تجربه ای را در کشور محقق کنیم دچار سردرگمی هستیم که به چه شکل باید در این حوزه مداخله کنیم؟ به عبارت دیگر نمی دانیم کجا باید برخورد امنیتی کنیم و در کجا برخورد فرهنگ سازی داشته باشیم و خلا بعدی این است که این فوریت هنوز در بدنه حاکمیتی و اجرایی کشور شکل نگرفته است.
باید در لایههای پایین بخشی از کار را به پلتفرمهای سطوح دیگر واگذار کنیم
روحالله هنرور با اشاره به حق دسترسی به کاربران در فضای مجازی گفت: باید ساز و کارهای ایجاد حکمرانی را وجود بیاوریم. ولی در نظام تنها اهرم کلیدی فیلترینگ است که باعث شده همه افراد رو به روی نظام و دولت قرار بگیرند و این هزینه را به شدت برای نظام بالا برده است.
وی بابیان اینکه اگر بخواهیم از طریق پاک کردن عوامل دیگری که در این فضا فعال هستند حکمرانی کنیم اولین نکته ای که باید به آن توجه داشته باشیم این است که در لایههای پایین بخشی از کار را به پلتفرمهای سطوح دیگر واگذار کنیم، افزود: در این صورت لازم نیست که دولت در این عرصه ها مداخله مستقیم داشته باشد و در همین فضا حتی می توان دسترسی کودکان را مورد توجه قرارداد.
استاد مدعو دانشکده مدیریت دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به اینکه درحال حاضر در حوزه کودکان دچار ضعف و خلا هستیم و هیچ سازو کار دیگری به جز فیلترینگ فراهم نکرده ایم، گفت: کاربران در سایر کشورها میتوانند از ارائه دهندگان اینترنت خدمات کودک بگیرید. اگر بخواهیم این مکانیسم را در کشور راهاندازی کنیم باید بخشی را به عهده ارائه دهنده اینترنت و بخشی را به عهده خانواده ها قرار دهیم و نهادهای مردمی به وجود بیاید که سایت های امن را معرفی کند و این با برنامهریزی میتواند تبدیل به صنعت شود و دولت با فعال کردن مردم می توان حکمرانی خود را پیش ببرد.
هنرور با اشاره به اینکه مدل های مختلف این طرح را می توان با محوریت خانواده ها، سازمان ها، پلتفرمها آنلاین آغاز کرد، ادامه داد: نکته کلیدی این است که بتوانیم گفت و گوی درستی بین سیاست مداران و صاحب نظران داشته باشیم و سلسله مراتب تصمیمگیری مشخصی را در این عرصه حاکم کنیم . در حال حاضر نهادهای مختلفی در عرصه فضای مجازی صاحب رای و اثر گذار هستند ولی با هم هماهنگ نیستند و گروه هایی که بیرون از ساز وکارهای حاکمیتی قرار دارند نمی دانند با کدام نهاد باید تطبیق داشته باشند و این موضوع علاوه بر سردرگمی جامعه کاربران، جامعه بزرگتری که به دنبال سیاست کلی نظام در فضای اینترنت است را هم سردرگم میکند.
طعم حکمرانی خوب را باید برای مردم ایجاد کنیم
محمدرضا رسولی عضو هیات علمی دانشگاه علم وصنعت بابیان اینکه اگر فضایی را ایجاد کنیم که در لایه دوم تمام ذینفعان به این جمع بندی برسند که مداخلات نظام در این حوزه به نفع همه است و طعم حکمرانی خوب را برای مردم ایجاد کنیم به نفع همه است،گفت: در این صورت در سطح کلان اهدافی که دنبال میکنیم محقق می شود و شفافیت و در دسترس بودن دادهها به کسبوکارها کمک میکند تا مردم این احساس را داشته باشند که حکمرانی شکل گرفته به آنها کمک میکند که به محتوای شفاف با دسترسی آزاد و حفظ حریم خصوصی دسترسی داشته باشند و مطمین هستند که فرزندانشان در این فضا راحت تر میتوانند فعالیت کنند.
وی افزود: در لایه سوم با سرویس هایی که می توان به مردم ارائه داد و با یکپارچگی که بین منابع اطلاعاتی و پلتفرمهایی در لایههای مختلف شکل می گیرند، این فضا را ایجاد میکند که مداخله موثری داشته باشیم.
رسولی با تأکید بر اینکه مکانیسم های ساختاری در این سه لایه بهتر میتوانند شکل بگیرند و بین مجموعههایی که در این حوزه فعال هستند تقسیم کار و نحوه هماهنگی ها مشخص می شود، گفت: متاسفانه حدود 12 سال است که در کشور هماهنگی بین مجموعههای مختلف و نقش آنها در فضای مجازی تبدیل به چالش شده است و همین موضوع ادامه دارد و در لایه زیرساخت و محتوا نیز با این چالش رو به رو هستیم.
عضو هیات علمی دانشگاه علم وصنعت با اشاره به اینکه هم اکنون همه خانواده ها و کودکان و نوجوانان درگیر فضای مجازی هستند و بحث آموزش در این فضا شکل گرفته است، گفت: ما در کشور به بحث چگونگی رصد و حکمرانی در این فضا ورود نکرده ایم و اگر این انسجام و توان را در بدنه مجموعه اجرایی داشتیم به طور اصولی مکانیسم ساختاری ما باید 15 سال پیش باید شکل می گرفت ولی همچنان در این حوزه چالش داریم.
هر جا مردم را درست درگیر موضوعات کرده ایم اتفاق مورد نظر رقم خورده است
وی با اشاره به اینکه قسمت دوم حکمرانی، بحث رویه ها و استاندارد سازی است و اجتماعی سازی مفاهیم در لایه سوم سخت تر شکل می گیرد، تصریح کرد: تجربه ای که در کشور داریم این است که هر جا مردم را درست درگیر موضوعات کرده ایم اتفاق مورد نظر رقم خورده است و بنابراین اگر در عرصه فضای مجازی بتوانیم یک الگوی حاکمیت شرکتی(Co governance) مبتنی بر نقش مردم در این فضا باشد میتوانیم موفق شویم.
رسولی با اشاره به عملکرد خوبی حاکمیت در حوزه کسبوکارهای نوپا گفت: اگر بتوانیم این عرصه را بسط بدهیم که در بخش تولید محتوا هم این عملکرد شکل بگیرد و مردم را توانمند کنیم که بتوانند محتوای خوب تولید کنند و باز بخشی از مسایل کشور در این حوزه حل می شود.
وی با تأکید بر اینکه فیلترینگ یعنی اعمال حاکمیت و نه حکمرانی که در کوتاه مدت جواب نمیدهد و در بلند مدت هم باعث فاجعه می شود و کشور را دچار مخاطرات بزرگتری میکند، خاطرنشان کرد: ناکارآمدی در بدنه اجرایی دولت وجود دارد اما اینکه فضایی را فراهم کنیم که مردم درگیر این قضیه و با الگوهای حاکمیت شرکتی علاقمند بشوند و این فرصت در اختیار آنها قرار بگیرد که بتوانند در این حوزهایفای نقش کنند بسیاری از مسایل حوزه کودکان برطرف می شود.
رسولی با اشاره به اینکه رهبری یک تعبیری از این فضا داشتند که ما عنوان فضای مجازی را به کار نبریم، بلکه این فضای حقیقی است که ما روی آن تنفس میکنیم، گفت: تبعات رسانه های اجتماعی کاملا شفاف بود، مردم درگیر شدند، پلتفرمهای مختلف و محتواهای زیادی روی این فضا شکل گرفت و ما تازه متوجه شدیم که این عرصه ای است که باید روی آن ضوابطی داشته باشیم و شاید اولین کاری که می توانستیم انجام بدهیم فیلتر برخی از این فضاها بود که تبعات اجتماعی زیادی برای نظام داشت. دلیل این انفعالی که در بدنه حاکمیتی با آن رو به رو هستیم این است که روندها را دیر تشخیص می دهیم و سازماندهی و عکس العمل ها به موضوعات باز هم دیر اتفاق می افتد زیرا همیشه با یک فضای متغیر با روندهای پرشتاب رو به رو هستیم که باید خیلی سریع آنها را احساس کنیم و سریع نسبت به آن پاسخ دهیم و این در بدنه حاکمیت ما رخ نداده است . الان اگر رسانه های اجتماعی برای ما دغدغه است خیلی روندهای دیگر در حال شکل گیری است که دو یا پنج سال بعد معضلات بزرگتری را برای ما به وجود می آورد و هنوز به حضور آنها ورود عمیقی نداشته ایم.
باید زبان مکالمه با شرکتهای بین المللی را پیدا کنیم
روحالله هنرور در بحث حکمرانی در فضای مجازی بابیان اینکه وقتی طرف مقابل یک پلت فرم بین المللی است به وجود آوردن مسیر گفت و گو بسیار مهم است،گفت: برخی از این پلتفرمها ساز و کار این مکالمه را به وجود آورده اند اگر شما از توتیتر درخواست کنید به دلیل اینکه محتوایی با ارزش ها و خواست های کشور هماهنگ نیست باید حذف شود به احتمال زیاد جواب نمیدهد بلکه باید زبانی را پیدا کرد که این پلت فرمها متوجه آن بشوند.
وی با اشاره به اینکه برای ایجاد مشروعیت در این فضا باید دو نکته را مد نظر قرار دهیم، اظهار کرد: ابتدا باید برای فرآیندهایی که در مرحله تصمیمگیری قرار می گیرند روال سازی کنیم. که دو مورد وجود دارد: اول رویه قضایی برای فیلتر شدن یک سایت است که افراد بتوانند به آن اعتراض کنند و رسیدگی قضایی برای آن انجام شود و دوم وقتی دستور فیلترینگ برای سایتی صادر می شود دستور قضایی و روال آن معلوم باشد .
هنرور ادامه داد: دوم مشاوره است که در سطح بین المللی هم انجام می شود که شرکتهای بزرگ و کوچک به طور مداوم با سازمان های سیاست گذار حاکمیتی در تماس هستند که روندها را به آنها اطلاع بدهند تا اگر آنها پیشنهادی دارند مطرح کنند.
استاد مدعو دانشکده مدیریت دانشگاه صنعتی شریف با اشاره به اینکه اگر مکانیسم تصمیم سازی ما از بین مردم و نهادهای مردمی شروع شود برای اجرا به مشکل کمتری برخورد میکنیم، گفت: این طرح مکانیسمی را به وجود می آورد که مشروعیت حاکمیت را زیاد میکند و هم موفقیت آن را بالا می برد.
دادههای باز در حکمرانی به اعتمادآفرینی عموم مردم کمک میکنند
محمدرضا رسولی با اشاره به مبحث حکمرانی داده در فضای مجازی گفت: داده ازلحاظ ابعاد فنی در لایههای زیرساختی و در لایههای بالاتر که پلتفرمها، تولید محتوا و لایه کاربران را شکل میدهد وجود دارد و بنابراین بخش عمدهای از حکمرانی فضای مجازی این است که به چه شکل از سرمایههای اطلاعاتی در جهت منافع خود استفاده کنیم. شورای عالی فضای مجازی سندی را در دست تدوین دارد که هدف آن این است که به چه شکل بتوانیم از فرصتی که فضای مجازی برای تبادل داده فراهم کرده برای خلق ثروت استفاده کنیم درعینحال که از دادهها و امنیت آنها محافظت و رویه هایی برای تولید دادههای باکیفیت و تبادل اطلاعات بین مجموعههای مختلف ایجاد میکنیم.
عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت بابیان اینکه هدف اصلی در حوزه دادهاین است که بتوانیم فرصتهایی که میتواند تصمیمگیری را در حوزه حاکمیت تسهیل کند داشته باشیم، گفت: به علت اینکه جمعآوری،رصد و تحلیل اطلاعات نداریم کسبوکارها نمیتوانند در فضای جهانی رقابت کنند.
رسولی با اشاره به اینکه در سطح کلان برای حکمرانی داده باید فضایی را بازکنیم که بتوانیم در سطوح مختلف خلق ثروت کنیم، گفت: دادههای باز ((Open Dita که شفافیت در آن مستتر است به اعتمادآفرینی و جلب مشارکت عموم مردم در حوزههای مختلف و همچنین به تصمیمگیری در لایههای متفاوت کمک میکند.
روحالله هنرور با تأکید بر اینکه اگر در حوزه دادهها، محوری را در اولویت قرار دهیم و برای آنها برنامهریزی کنیم میتوانیم در بقیه برنامههای فضای مجازی هم پیشرفت کنیم، گفت: اولین برنامه توسعه ظرفیت ذخیرهسازی دادهها است که یکی از بزرگترین نقاط ضعف ما در حوزه فضای مجازی به شمار میرود و برنامه دوم ملی سازی دادههای حاکمیتی و دولتی است که در مرحله اول از آنها در بدنه تصمیمگیری و سیاستگذاری دولت استفاده کنیم و در مرحله دوم کسبوکارها بتوانند بر اساس این دادهها خدماتی را به مردم ارائه کنند و مرحله سوم هم سازوکاری به وجود بیاوریم که دادههای شخصی افراد در داخل کشور تجمیع شوند و با حفظ حریم خصوصی و عدم انتشار شرکتها واسطهای شوند تا از این دادهها برای راهاندازی کسبوکار استفاده کنند. اگر این مرحله را شکل دهیم میتواند بهاندازه اقتصاد نفتی و حتی بیشتر به جامعه برای جامعه درآمدزایی کند.
محمدرضا رسولی بابیان اینکه کشور ظرفیت تخصصی بسیار خوبی در حوزه دادهها دارد، تعداد کارشناسان حوزه داده در بخشهای مختلف و رشتههای مرتبط که به تکنولوژی روز مجهز هستند فرصتی است که خیلی از کشورها از آن بیبهره هستند، اظهار کرد: بخشی از دادهها حاکمیتی است و مجموعههای دولتی تولید میکنند و یا مدیریت آنها در دست دولت است ولی باید ضوابط مشخصی داشته باشیم که هر دادهای، در هر حوزهای و به چه شکل باید در اختیار مردم قرار بگیرد و این امکان وجود داشته باشد که دادهها در اختیار آنها قرارگیرد.
این استاد دانشگاه بابیان اینکه برخی از دادههایی که برای کسبوکارها حیاتی است در اختیار شرکتهای خارجی قرار دارد و بنابراین در حوزه کسبوکارها و تولید همیشه یک گام از این شرکتها عقبتر هستیم، گفت: این دادهها را باید آزاد کنیم و اختیار مجموعههایی که میتوانند از آن ارزش خلق کنند قرار بدهیم و از آن حفاظت کنیم.
